Nomes e traizóns

“More is comunicated than is said” é, segundo o meu manual de Pragmática, a idea de base da lingüística post-oquesexa. O libro de Xurxo Sierra Veloso podería perfectamente estar escrito por un moderno lingüista entregado a investigar o xogo dos “unsaid”.

Os personaxes-narradores minten continuamente: míntennos a nós, míntense entre eles e míntense a si mesmos, pero non logran ocultar a verdade, porque a linguaxe é un instrumento poderoso dabondo para revelar, non só o que non queremos dicir, senon tamén o que non sabemos que sabemos. Os nomes do traidor son Bernardo Delanuit, Manuel Fernández Castro, Xosé Luis Vidueira, pero tamén Sampaio, Figueroa, Columbus, Xenebra, Alicia.... poida que ti e máis eu tamén levemos nomes de traidor.

O xogo da linguaxe queda claro dende o primeiro capítulo: ... aconsellou vida normal e compaña canina. Non é o verbo axeitado; o correcto sería dicir “esixiu” ou “impuxo”. Supoño que digo aconsellou porque tamén eu son vítima da voz suave e dos xestos amables de Figueroa. As palabras de Figueroa, amables, aparentemente preocupadas pola seguridade e o benestar do seu protexido, esconden un profundo desprezo e un afán autoritario, controlador, extremadamente mecánico e frío na súa “profesionalidade”.

Máis evidentes aínda son as de Sampaio, cargadas de retórica e espiritualidade, repetindo machaconamente as súas nobres motivacións (Xustiza, Beleza, Arte ou Orde). Con elas pretende, sen conseguilo, esconder a súa amargura, a súa codicia, o seu afán de vinganza: ... as acción que cometín e ordenei tiveron sempre un propósito didáctico, a intención nobre e sincera de que serviran para corrixir os erros cometidos e devolver aos seus autores ao camiño correcto / cando un é novo, dálle unha importancia ridícula á tranquilidade da propia conciencia […] agora sei que, máis alá da brancura moral de cada persoa, está o fulgor das grandes verdades, a Arte, a Beleza, a Orde.

Os métodos dos mafiosos e dos policías son exactamente os mesmos, tal como se reflexa nos sucesivos procesos de cambio de identidade do protagonista. Ademais, no episodio colombiano tanto uns coma outros ocultan as súas verdadeiras intencións: o enriquecemento mediante o tráfico de drogas non parece tan terrible cando se pon en paralelo coa explotación turística e comercial que persigue a delegación do goberno. Todos utilizan uns "valores" que, igual que os comentados anteriormente, poden soar moi familiares aos receptores de medios de comunicación actuais: o goberno afirma crear postos de traballo e riqueza para Colombia (cando en realidade vai buscando traballo máis barato e cómodo para os empresarios, que tamén se quedarán coa riqueza), e Sampaio só fala de crear unha obra de arte, unha “escenificación” irónica e enxeñosa. Curiosamente, o personaxe-narrador máis novo, Alicia, aporta a crítica máis explícita na súa reflexión sobre a Igrexa: di que esta, coma as multinacionais, ten tres caras: o que a xente ve dende lonxe, o que intentan mostrar cando un se acerca, e a verdadeira cara (a máis fea). Trala lectura do libro, queda claro que goberno, empresarios, policías, mafiosos e mesmo tódalas persoas na súa vida personal poderían perfectamente conter, cando menos, as dúas últimas caras. Ainda que non sempre o saiban.

Aparte destes enganos-autoenganos claros, hai outros, mais persoais, que só aparecen suxeridos. Ou poida que esta vez sexa eu a que estea a proxectar algo na lectura (a lectura tamén é, debe ser, unha traizón). Delanuit míntese a si mesmo adoptando unha aparente frialdade, que se pon especialmente en evidencia na súa relación coa cadela (percíbese un cariño maior do que lle gustaría admitir), e que fai sospeitar que sexa igual coa familia. A miña impresión é que ese abandono é a traizón que verdadeiramente sustenta o seu sentimento de culpa (eu debo ser calquera cousa menos un exemplo para a sociedade / son un tipo que abandonou voluntariamente á súa familia, así que ninguén me pode pedir que lle regale agarimos a un animal que se permite o luxo de condicionar os meus horarios a forza de mexos e excrementos).

Todos os personaxes, principais e secundarios, ocultan ou ocúltanse algo. Velaí algúns exemplos: Alicia oculta e ocúltase a si mesma a natureza do seus sentimentos cara Tomy ou cara a súa prima, o rencor pola utilización á que esta última a somete, e, probablemente, os seus verdadeiros sentimentos fronte á morte do seu pai. Poida que Columbus non sexa realmente consciente da gravidade da súa muller, incluso que realmente crea na nobreza do seu xefe, ou poida que saiba a verdade sen saber que a sabe. Mesmo pode que Sampaio, a quén se compara algunha vez con don Quixote e algunha outra con Jesucristo, chegue a verse realmente a si mesmo como un nobre cabaleiro moderno.

Aparecen tamén na obra, máis ou menos integrados na trama principal, pinceladas lúcidas sobre diferentes temas. Destacarei, porque si, porque me peta e quero e dame a gana, as reflexións sobre a adolescencia (En realidade, era unha amizade falsa e artificiosa, como adoita suceder na adolescencia. / O resultado foi un balbordo tremendo, un estoupido hormonal no que todo o mundo aproveitou a ocasión para iso que as miñas fillas chaman agora “interactuar” / Eran unha estraña parella, desas que só se poden dar na adolescencia, unha idade na que aínda están ben vistas as cousas patéticas / Eramos algo crueis, de acordo, pero no fondo non pretendíamos máis que afirmar os nosos febles caracteres e defendernos das hostilidades do medo), a soidade e a desconfianza (Debo aceptar que me levo ben cos meus veciños. O segredo da nosa relación radica, sobre todo, no mantenemento estricto das distancias / O único valedor que me pode axudar de verdade son eu mesmo), as relacións de parella (as dificultades de comunicación entre Xosé Luis e Xenebra, e os paralelos coa relación de Columbus coa súa muller, son tan familiares que chegan a facernos pensar se non será verdade iso de que os homes non escoitan e as mulleres non entenden os mapas), e unha, unha soa, moi chistosa, sobre a arte: un tipo que sabe pintar ben unhas varices está preparado para pendurar a súa obra nas mellores salas de exposición do mundo.

Entre os defectos da novela, pareceume un pouco arriscado poñer unha testemuña protexida a traballar como modelo de arte. Claro que tamén podería ser que Figueroa, quen no fondo despreza a Delanuit, cometa un erro inconsciente que pon a súa testemuña á vista, non só dun número amplo e variado de estudantes, senón de calquera que puidese acceder ás obras deles. Por outra banda, o detalle crea unha interesante tensión no lector, ante o temor de que Alicia, alumna de arte, se tope no momento menos pensado co seu pai.

Menos xustificable parece o tempo que Sampaio tarda en deducir quen foi o traidor, dada a facilidade do razoamento co que chega a esa conclusión. Mellor sería se non se nos proporcionase este proceso. Non temos porque saber como chega a descubrilo, e deixar este punto no aire tería sido, na miña opinión, unha opción máis intelixente e intrigante.

Formalmente, a alternancia de voces narrativas, a desorde temporal (que permite que o tempo se someta á intriga e a creación/descubrimento dos personaxes sen complicar a lectura), certa indefinición espacial e a variedade de estilos (perfectamente adaptados en cada capítulo ao carácter dos diferentes narradores), acrecentan o interese e a intriga dunha novela na que a maior das traizóns aparece ao final.

E é que, na miña opinión, o último capítulo sobra. Xa dende bastante antes notamos perfectamente que Delanuit, personaxe atormentado pola culpa das súas sucesivas traicións, responde a un prototipo condenado a traizoarse a si mesmo dun xeito definitivo, que teme que o atopen na mesma medida na que o necesita para “purgar” esas culpas, e que os pasos que dá para defenderse vano poñer irremediablemente no patíbulo. Non necesitamos que ninguén nos conte o final. De feito, ao facelo, Sierra Veloso traizoa tamén a historia que el mesmo creou, o xogo de suxerencias que a sustenta. Máxime cando desvía esa traizón interna, irremediable, lóxica e coherente co personaxe, a unha traizón externa que, vale, establece un novo paralelismo entre mafiosos e policías (acaso non estaba xa bastante claro este punto?), pero empobrece a dimensión sicolóxica e poética do personaxe principal.

Para ler esta entrada en castelán, copia e pega no Opentrad.